Ruczynski over Beekse bevrijdingsgeschiedenis

Door Frans Ruczynski

Zoon van Konrad Ruczynski en Adriana Dirven uit Etten, geboren in 1948, zelf 40 jaar beroepsmilitair geweest, daarnaast 23 jaar VZ Generaal Maczek Museum, wat nu is overgegaan in het nieuwe Maczek Memorial Breda.

Toen ik in de jaren vijftig als jong manneke met mijn Poolse vader op de fiets van de andere kant van Breda naar de Beek reed, zag het dorp er heel anders uit. Veel  kleiner.  Ik herinner me de kerk met grote toren, die was al van verre te zien. Er tegenover een café, nu Marktzicht, met een schietbaan van de boogschutterij erachter. Dat zie ik nog zo voor me. Zo zagen de Poolse soldaten de Beek waarschijnlijk ook toen ze hier kwamen om de Duitsers te verdrijven.

Gesneuvelde kameraden herdenken

Deze rit naar toen al sinds 1951 Prinsenbeek, maakten we elk jaar op de zondag dicht bij 30 oktober. De Poolse oud-strijders kwamen dan hier bij elkaar om tezamen met de Bekenaren hun gesneuvelde kameraden te gedenken en te eren. Er was een speciale kerkdienst. De Polen die toen nog in Prinsenbeek begraven waren, werden geëerd en gezegend. Een Pools koor van veteranen, waartoe ook mijn vader behoorde, zong Poolse liederen ‘s, morgens kerkelijke en ‘s middags feestelijke.  Want ‘s middags was het namelijk feest van de bevrijding met zang en dans en natuurlijk wodka en een biertje samen met de Prinsenbekenaren.  

Dit heeft tot 1962 geduurd, want daarna zijn de Poolse graven overgebracht naar de grote Poolse centrale erebegraafplaats aan de Ettensebaan in Breda. Ditzelfde gebeurde met veel meer Poolse graven uit de wijde omtrek, zoals uit Bavel, Teteringen, Princenhage en verder uit de rest van Nederland. De zes Polen die hier begraven lagen, zijn gelukkig herdacht in de Vredeskapel op een tableau. Plus nog een! Maar twee niet eens met hun eigen naam!

Mos Mosqueira uit Prinsenbeek houdt zich verwoed bezig om de Polen in Prinsenbeek te inventariseren en een gezicht te geven, zowel aan de gesneuvelde Polen als degenen die na de oorlog hier zijn neergestreken. Vandaar namen in Prinsenbeek  als Swider, Saturzewicz, Wilkowski en Jurkiewicz. Maar ook Markowski, Pybysz, Srokowski en Nowak. Ik ben vast nog niet compleet.

Onbekender is dat naast de zeven namen op het herinneringsbord er nog veel meer Polen hier gesneuveld zijn. In het boek ‘Oorlog op de Beek’ uit 1994 van Hans Luiken: tezamen met die zeven wel vijftien in totaal. Ik kan mij niet voorstellen dat deze hevige strijd niet meer slachtoffers heeft opgeleverd. Die zijn echter niet hier op de Beek begraven maar elders. Zoals bijvoorbeeld twee in Bavel, een in Princenhage, in Leopoldsburg en Lommel in België. Er zijn ook veel Duitse soldaten omgekomen vooral bij de strijd om het Nieuwe Veer over de Mark, hier iets ten noorden van de bebouwde kom. Een totaaloverzicht ben ik helaas nog nergens tegengekomen.

Nieuwe Veer

In het dorp zelf is niet gevochten. De Duitsers waren op tijd vertrokken. Maar deze strijd van 30 oktober tot  2 november 1944 bij het Nieuwe Veer over de rivier de Mark was een hel voor de geniesoldaten. Die onder constant artillerie- en geweervuur, zonder enige dekking in dit drassige, kale land moesten proberen een pontonbrug te bouwen. En toen dat na tijdelijk succes allemaal niet meer lukte, te werken met speciale vlotten en veel boten om de Infanteristen, tanks en overig materieel onder constante vijandelijk druk over te brengen.  Bijna tien tanks en diverse infanterierupsvoertuigen, om niet te spreken van al die manschappen die daarbij horen. Dat is zo al een zware klus, maar nu onder directe levensbedreiging en vooral ‘s-nachts in nat en kou.

Maar ook voor de vechtsoldaten was het een hel. Op een gegeven moment afgesloten van hun eigen eenheden aan de veiligere zuidkant, wel met inzet van enige tanks (zeer kwetsbaar in dit open gebied). Misschien wel twee-, driehonderd of meer soldaten om in meerdere dagen een bruggenhoofd te bevechten, om later grote hoeveelheden andere troepen de gelegenheid te geven over te steken en uit te breken richting Moerdijk. Al deze moeite en inzet leidde helaas tot mislukking en de troepen moesten terugtrekken. Om te ontkomen moest door de artillerie vlak voor eigen troepen vuur worden afgegeven om de snel naderende Duitsers af te houden. Zeer riskant, en slechts in uiterste nood noodzakelijk. Je kunt makkelijk je eigen mensen raken!

Doden en gewonden

Veel materieel, maar beslist ook gedode en gewonde soldaten hebben moeten achterblijven. De Polen gaven het niet op. Terwijl ze hier net deden of ze het in Prinsenbeek nog een keer zouden proberen met een schijnaanval. slaagden ze er enige dagen later in om bij Ter Aalst en de sluizen van Oosterhout, het Oosterhouts kanaal over te steken, om alsnog hun doel te bereiken. Maar weer ten koste van doden en gewonden.

Drie weken geleden was ik even in het Maczek Memorial. De dienstdoende gids vroeg mij om hulp omdat een echtpaar uit Frankrijk was gekomen om zaken uit de nalatenschap van een gesneuvelde Poolse soldaat te schenken. Het bleken familieleden van Franciszek Kałwa, gesneuveld bij het Nieuwe Veer. Staat niet op het herdenkingsbord. Zij wisten niet waar hij gesneuveld was en waar dat Nieuwe Veer was, dus dat kon ik ze gelukkig uitleggen.

Toeval bestaat niet. Ik weet dat een paar actieve mensen bezig zijn een blijvend aandenken bij het Nieuwe Veer te laten plaatsen. Dat zou een kleine waardering zijn voor het grote offer wat gebracht is, maar ook een plaats waar u en nabestaanden het ter plaatse kunnen bezoeken en herdenken.

Nu wij na 80 jaar hen weer in herinnering brengen zou het mooi zijn als we ze allemaal zouden kennen. Ik pleit er dan ook voor om hier snel nader onderzoek naar te doen. Deze slag raakt in de vergetelheid en in de kantlijn. Maar hoe meer ik erover nadenk en gegevens tracht te vinden om er achter te komen wat hier allemaal gebeurd is, kom ik erachter dat dit een veel grotere slag is geweest dan iedereen zich tot nu toe voorstelt. Alleen die grote inzet is mislukt, dus geen successtory!

In de korte tijd dat ik mij wat meer verdiept heb in deze plaatselijke bevrijdingsgeschiedenis,ben ik al op verschillende bronnen gestoten. Bronnen die meer informatie geven over deze korte maar hevige strijd, maar nog onvoldoende zijn onderzocht en daardoor bij u onbekend. Laat hun opoffering niet voor niets zijn geweest. Om ten volle met plezier en interesse in je stad of dorp te wonen en te vieren, is het verrijkend wanneer je haar geschiedenis kent. Ook deze.

Ik dank jullie Prinsenbekenaren voor het elk jaar herdenken op 4 mei en nu. Dit namens de gesneuvelde Poolse soldaten die ver van hun land en familie in dit koude natte polderland hun meestal jonge leven gaven, zodat wij de vrijheid nu kunnen vieren. Maar ook namens degenen die het overleefd hebben en later hier zijn gaan wonen, maar helaas niet meer onder ons zijn. Houd hen in dankbare herinnering, maar ook als waarschuwing dat tijden snel kunnen veranderen.

Dank u wel.